“De menselijke evolutie is geen rechtlijnig verhaal, en Zuid-Afrika is geen voetnoot”

Macho is sedert september actief aan de Vrije Universiteit Brussel, waar ze het researchteam van AMGC (Archaeology, Environmental Changes & Geo-Chemistry Research) komt versterken. “Dat is een fantastische kans”, zegt Macho, “aangezien het onderzoek van PLIODIS perfect aansluit bij de doelstellingen van AMGC en hoogstwaarschijnlijk nieuwe synergiën zal creëren rondom de analytische laboratoria.” Haar komst betekent niet alleen een belangrijke wetenschappelijke versterking voor de VUB, maar ook een herpositionering van Zuid-Afrika als sleutelregio in het debat over het ontstaan van ons eigen geslacht, Homo. 

“We hebben lang gedaan alsof het verhaal van de menselijke evolutie zich op 1 plek en volgens 1 lijn heeft afgespeeld”, zegt Macho. “Maar de fossiele gegevens tonen iets veel complexers. Zuid-Afrika speelt daarin een veel belangrijkere rol dan vaak wordt aangenomen.” Met PLIODIS wil ze precies die complexiteit blootleggen. Het project richt zich op homininen die leefden tussen ongeveer 4 en 1 miljoen jaar geleden, een cruciale periode waarin verschillende mensachtigen naast elkaar bestonden en waarin de fundamenten werden gelegd voor latere menselijke evolutie. Voor alle duidelijkheid: homininen zijn een subgroep binnen de grotere familie van de hominiden (mensachtigen). De term heeft betrekking op alle organismen binnen de menselijke afstamming sinds de splitsing met de voorouders van de mensapen ongeveer 6 tot 7 miljoen jaar geleden. 

Het onderzoek vertrekt vanuit een eenvoudige, maar fundamentele vraag: wanneer en waar is het geslacht Homo ontstaan, en onder welke ecologische en evolutionaire omstandigheden? In plaats van te zoeken naar 1 oorsprong of 1 doorslaggevende factor onderzoekt Macho de wisselwerking tussen landschap, klimaat, anatomie en gedrag. “Evolutie is geen rechtlijnig proces”, benadrukt ze. “Het is het resultaat van aanpassing aan voortdurend veranderende omgevingen. Dat betekent dat we ook naar variatie, mislukkingen en parallelle ontwikkelingen moeten kijken.” 

Wat PLIODIS onderscheidt, is de uitgesproken interdisciplinaire aanpak. Macho combineert inzichten uit geomorfologie en landschapsevolutie met paleoklimatologie, functionele morfologie, biomechanica, (zoo)archeologie en evolutionaire theorie. Door fossielen niet alleen anatomisch te bestuderen, maar ze ook te plaatsen in hun ecologische en klimatologische context, wil ze beter begrijpen hoe vroege homininen zich voortbewogen, zich voedden en zich aanpasten aan hun omgeving. “Botten en tanden vertellen ons veel, maar pas wanneer je ze koppelt aan het landschap en het klimaat waarin de hominiden functioneerden, begin je echt gedrag en evolutie te begrijpen”, zegt ze. 

De ERC Advanced Grant, toegekend door de European Research Council, biedt haar over een periode van 5 jaar de middelen om dat ambitieuze onderzoeksprogramma uit te voeren. Het gaat om een bijzonder competitieve beurs, bedoeld voor gevestigde onderzoekers met een uitzonderlijk trackrecord en een vernieuwend onderzoeksvoorstel. “De grant geeft je iets wat in de wetenschap zeldzaam is: tijd, vrijheid en vertrouwen”, zegt Macho. “Het maakt het mogelijk om vragen te stellen die risicovol zijn, maar die het potentieel hebben om het veld fundamenteel te veranderen.” 

Die internationale erkenning bouwt voort op een indrukwekkende academische loopbaan. Macho werd opgeleid als biologische antropologe aan de Universiteit van Wenen en ontwikkelde zich al snel tot een toonaangevende stem in het onderzoek naar menselijke evolutie. Ze werkte aan prestigieuze instellingen zoals de University of Oxford, de University of the Witwatersrand in Zuid-Afrika en de University of Western Australia. Die internationale ervaring is geen toeval, maar essentieel voor haar onderzoek. “Je moet zijn waar de fossielen zijn”, zegt Macho. “En je moet samenwerken met onderzoekers uit verschillende tradities en disciplines om vooruitgang te boeken.” 

Haar band met Zuid-Afrika is daarbij bijzonder sterk. Het land herbergt enkele van de rijkste vindplaatsen van homininen ter wereld, maar speelde lange tijd een secundaire rol in dominante evolutiemodellen. Met PLIODIS wil Macho dat evenwicht corrigeren. “Als we Zuid-Afrika blijven beschouwen als minder relevant voor de geschiedenis van het geslacht Homo, missen we een cruciaal deel van het verhaal”, stelt ze. “Mijn doel is niet om 1 nieuw model op te leggen, maar om het debat te openen en de complexiteit serieus te nemen.” 

Naast de wetenschappelijke impact heeft het project ook een bredere betekenis voor de VUB en het Vlaamse onderzoekslandschap. De Odysseus- en ERC-beurzen zijn sleutelmechanismen om toponderzoekers aan te trekken en te verankeren, en om internationale onderzoeksnetwerken uit te bouwen. Voor Macho betekent haar komst naar Brussel een nieuw hoofdstuk, waarin ze haar onderzoekslijn verder kan verdiepen en een nieuwe generatie onderzoekers kan begeleiden. “Onderzoek is nooit een soloproject”, zegt ze. “Het draait om teams, om discussie en om het samen durven herdenken van wat we denken te weten.” 

Wat haar drijft, is nog altijd dezelfde verwondering die haar ooit naar de antropologie bracht: de vraag hoe wij geworden zijn wie we zijn. Een misvatting die ze vaak tegenkomt, is dat onderzoek naar verre voorouders weinig relevant zou zijn voor vandaag. “Inzicht in onze evolutionaire geschiedenis helpt ons begrijpen hoe flexibel, maar ook hoe kwetsbaar we zijn als soort”, zegt ze. “Dat perspectief is vandaag misschien relevanter dan ooit.” 

Met PLIODIS zet Gabriele Macho die overtuiging om in een ambitieus onderzoeksprogramma dat het verhaal van de menselijke evolutie niet vereenvoudigt, maar verrijkt. Door Zuid-Afrika opnieuw centraal te plaatsen en disciplines met elkaar te verbinden, wil ze een genuanceerder, eerlijker en wetenschappelijk robuuster beeld schetsen van onze oorsprong.