“Fundamentele wetenschap heeft tijd nodig. En vertrouwen”

Prof. dr. Claudia Spits is onderzoeksprofessor aan de VUB en verbonden aan de onderzoeksgroep Genetics Reproduction and Development (GRAD). Haar onderzoek situeert zich op het snijvlak van embryologie, genetica en stamcelbiologie. Centraal staat één grote vraag: hoe ontwikkelt een mens zich in de eerste dagen na de bevruchting, en welke genetische factoren sturen dat proces — of doen het ontsporen? 

Om die vroege ontwikkelingsfase te bestuderen, werkt haar team met pluripotente stamcellen, cellen die zich nog tot vrijwel elk type lichaamscel kunnen ontwikkelen. “Je kunt ze vergelijken met blanco bouwstenen,” zegt Spits. “Door te volgen hoe die cellen zich gedragen, leren we hoe ontwikkeling normaal verloopt en waar het soms fout loopt.” Daarnaast gebruikt de groep ook embryo-achtige modellen, zorgvuldig opgebouwde celstructuren die bepaalde kenmerken van vroege embryo’s nabootsen. Die modellen laten onderzoekers toe om processen te bestuderen die bij de mens ethisch en praktisch moeilijk rechtstreeks te observeren zijn.

De vragen die Spits onderzoekt, laten zich niet snel beantwoorden. “Ontwikkeling is geen aan-uitknop,” zegt ze. “Kleine verschillen in de allereerste dagen kunnen later grote gevolgen hebben.” Net daarom is de Methusalemfinanciering van de Vlaamse overheid zo belangrijk voor haar werk. Die langlopende ondersteuning geeft onderzoekers niet alleen middelen, maar vooral ruimte om een bredere onderzoeksvisie uit te bouwen. “Je zit niet vast aan één afgelijnd project,” zegt Spits. “Je kunt investeren in mensen, infrastructuur en ideeën die risicovol zijn, maar potentieel heel vernieuwend. Dat kan alleen als je weet dat je tijd krijgt.” 

Het Methusalem-programma dat vandaag onder haar leiding staat, bouwt voort op een lange traditie aan de VUB. De onderzoekslijn werd ooit opgezet door professor Inge Liebaers en later verder uitgebouwd door professor Karen Sermon. Na de meest recente evaluatie kwam het naar Spits. “Ik sta op de schouders van reuzen,” zegt ze. “Maar ik beschouw het ook als een verantwoordelijkheid: je moet die lijn niet alleen verderzetten, maar ook vernieuwen.” 

Een concreet voorbeeld van wat die langetermijnvisie mogelijk maakt, is het onderzoek van haar team naar mitochondriale genetica in de context van vruchtbaarheidsbehandelingen. Mitochondriën zijn de energiecentrales van onze cellen en hebben hun eigen DNA. Lange tijd werd aangenomen dat kleine genetische variaties daarin weinig betekenis hadden, zolang ze geen ziekte veroorzaakten. 
“Wij hadden de hypothese dat zelfs milde variatie al invloed kan hebben op vroege ontwikkeling,” zegt Spits. “Maar dat idee werd aanvankelijk als te speculatief beschouwd.” Dankzij de Methusalem-financiering kon het team die piste toch volgen. Het onderzoek leidde tot een publicatie in Nature Communications en hielp een klinische observatie verklaren die al langer bekend was: kinderen die geboren worden na vruchtbaarheidsbehandelingen hebben gemiddeld een iets lager geboortegewicht. “Het effect is klein,” nuanceert Spits, “maar het is belangrijk dat we begrijpen waar het vandaan komt. Zo verschuift de discussie van ‘we zien een verschil’ naar ‘we begrijpen waarom’.” 

Naast fundamenteel onderzoek werkt haar groep ook nauw samen met de klinische praktijk, onder meer rond de genetische oorzaken van infertiliteit en ontwikkelingsfalen. “Niet elk onderzoek leidt meteen tot een behandeling,” zegt Spits. “Maar soms kunnen we wel een diagnose stellen. En voor veel mensen is dat al heel waardevol. Begrip kan rust geven.” 

Onderzoek naar vroege menselijke ontwikkeling raakt onvermijdelijk aan ethische vragen. Volgens Spits heeft België daarin een sterk en helder kader, waar de VUB een belangrijke rol in speelde. “Toen ik begin jaren 2000 vanuit Spanje naar België kwam, viel me op hoe open en zorgvuldig men hier met deze materie omgaat,” zegt ze. “Dat is geen rem op onderzoek, maar een voorwaarde voor kwaliteit.” 

Tegelijk is het thema emotioneel beladen. “Als je werkt rond fertiliteit en kinderen, besef je heel snel dat dit geen abstracte wetenschap is,” zegt ze. Dat werd voor haar ook persoonlijk voelbaar. “Het mitochondriale onderzoek startte kort na de geboorte van mijn eerste kind. En terwijl dat project liep, waren wij zelf bezig met de vraag of we nog een tweede kind wilden.” Die combinatie maakte haar extra bewust van de verantwoordelijkheid die onderzoekers en clinici dragen. “Wetenschap geeft zelden simpele ja-of-nee-antwoorden. Mensen maken beslissingen in een emotioneel complexe context.” 

Als ze vooruitkijkt, ziet Spits een onderzoeksveld in volle versnelling. Nieuwe technieken maken het mogelijk om menselijke biologie steeds preciezer te bestuderen, zelfs buiten het lichaam. Zo werkt haar team met organoïden: miniatuurversies van menselijke weefsels die in het labo worden gekweekt en bepaalde functies van echte organen nabootsen. In combinatie met single-cell analyses — technieken die toelaten om individuele cellen apart te bestuderen — krijgen onderzoekers een ongezien gedetailleerd beeld van wat er tijdens ontwikkeling gebeurt. 

“Maar we botsen ook op grenzen,” nuanceert Spits. “Cellen functioneren niet in isolatie. In een lichaam beïnvloeden cellen elkaar voortdurend en reageren ze op hun omgeving. Dat volledige samenspel kunnen we in een schaaltje nooit helemaal nabootsen. Die complexiteit dwingt ons om voorzichtig te blijven in onze conclusies.” 

Wat haar vooral blijft drijven, is het idee dat ontwikkeling geen vast, lineair proces is, maar een dynamische vorm van evolutie. “We denken vaak in termen van één vast genome per persoon,” zegt ze, “maar dat klopt niet helemaal. Al heel vroeg ontstaat er genetische diversiteit binnen één individu.” Door kleine veranderingen tijdens celdelingen kunnen cellen genetisch licht van elkaar verschillen, met mogelijke gevolgen voor ontwikkeling en gezondheid later in het leven. 

“Eigenlijk,” zegt ze glimlachend, “doe ik nog altijd wat mij als student al fascineerde: evolutie bestuderen. Alleen niet over soorten of populaties, maar binnen ontwikkelende menselijke weefsels.” 

Als ze jonge onderzoekers één raad mag geven, is het deze: laat perfectionisme los. “Zoek iets wat je écht interesseert en probeer daar goed in te zijn,” zegt ze. “Excellentie is iets anders dan perfectie. Perfectionisme is de vijand van vooruitgang — en van geluk.”