“Als de tijd verstrijkt, verdwijnt de hoop op een zinvol leven”
Voor een groeiende groep mensen verloopt het verouderingsproces achter de tralies, weg van hun vertrouwde omgeving, vrienden en familie, met beperkte toegang tot zorg, en niet bij machte om zelf te bepalen hoe hun laatste levensfase verloopt. Die realiteit staat centraal in het onderzoek van Diete Humblet, criminologe aan de VUB. Haar werk maakt een groep zichtbaar die in het maatschappelijk debat vaak over het hoofd wordt gezien: oudere mensen in detentie.
Wereldwijd neemt het aantal oudere gevangenen toe, onder meer door langere straffen en een vergrijzende bevolking. Toch zijn gevangenissen historisch ontworpen voor jonge, fysiek relatief sterke mannen en nauwelijks aangepast aan de noden van mensen die ouder worden. Diete Humblet onderzoekt hoe ouder worden in gevangenschap verschilt van ouder worden in vrijheid en wat dat betekent voor de fysieke en mentale gezondheid, sociale relaties en vooral voor zingeving. Met haar ERC Starting Grant-project CAGED kreeg ze de ruimte om die vragen op een fundamentele en internationale manier te bestuderen.
Volgens Humblet wordt ouderdom in detentie nog te vaak benaderd vanuit een eng medisch perspectief. “Bij detentie van oudere personen of bij die individuen die in gevangenschap ouder en ouder worden, denken we nog te veel vanuit een eenzijdig biomedisch model”, zegt ze. “Dat model focust op ziektes en lichamelijke achteruitgang, maar laat weinig ruimte voor existentiële vragen.”
Geen aandacht voor detentie
Net daar wil haar onderzoek een verschil maken. “Het gaat dan vooral over zingeving. Zingeving in de wetenschappelijke zin: we bevragen ons hoe je als individu in de gevangenis betekenis kunt geven aan je leven.”
Humblets werk situeert zich op het kruispunt van verschillende disciplines. Ze wil een brug slaan tussen gerontologie, de studie van het ouder worden, en penologie, de studie van straf en bestraffing. Die combinatie is opvallend, omdat gerontologisch onderzoek zich in Europa nauwelijks bezighoudt met mensen in detentie. Dat gebrek aan aandacht heeft gevolgen. “Voor wie ouder wordt in de gevangenis, kan het gevoel ontstaan dat de tijd enkel verstrijkt zonder perspectief”, aldus Humblet. “Voor die mensen kan dat een probleem zijn: ze zien de jaren dat ze in vrijheid kunnen leven wegglippen waardoor de hoop op nog een zinvol leven binnen of buiten de gevangenismuren kleiner wordt.”
"Wij zijn als planten in een pot"
Methodologisch vertrekt haar onderzoek vanuit de stemmen en ervaringen van de betrokkenen zelf. In eerdere projecten werkte ze met uitgebreide briefwisselingen, etnografisch veldwerk in Belgische gevangenissen en creatieve methoden zoals fotografie en rollenspellen. In CAGED combineert ze die kwalitatieve benadering met eventuele beleidsanalyse en internationale vergelijking. België fungeert daarbij als belangrijke case study, onder meer omdat het verschillende regimes kent van integratie en segregatie van oudere personen in detentie. Daarnaast kijkt het project ook over de grenzen heen, met onder meer aandacht voor een leeftijdsgescheiden voorziening voor oudere personen die van hun vrijheid beroofd zijn in Duitsland, uniek in Europa.
"Uitgang naar de vrijheid. Terug in de maatschappij. Naar een streepje zonneschijn."
De maatschappelijke relevantie van haar onderzoek is groot. Door de vergrijzing groeit het aantal oudere personen in detentie, terwijl het gevangenissysteem daar structureel niet op voorbereid is. Dat leidt tot spanningen rond zorg, infrastructuur en menswaardigheid. Humblets werk voedt het debat over hoe detentie er op latere leeftijd kan en moet uitzien, en welke alternatieven denkbaar zijn. Ze verwacht dat er internationaal meer aandacht zal komen voor herstelgerichte rechtspraak en andere vormen van straf, die beter aansluiten bij de realiteit van de ouderdom.
"Oneindigheid. Er is geen einde aan"
Ook op beleidsniveau blijft het onderzoek hopelijk niet zonder impact. Resultaten worden gedeeld met beleidsmakers, gevangenisdirecties en hulpverleners, met als doel detentiepraktijken menselijker en zinvoller te maken. Samenwerking speelt daarbij een sleutelrol. Humblet werkt nauw samen met gevangenisdirecties, beleidsmedewerkers en andere onderzoekers, en benadrukt dat interdisciplinariteit nieuwe perspectieven opent. “Juristen, gerontologen en criminologen kijken elk anders naar ouderdom en straf, en net die verschillen maken het debat rijker.”
"Het is zwart waar we zitten. Het is allemaal zwart, want hier heb je eigenlijk geen leven. Maar je moet weten dat na elke nacht een dag komt. Een zonsopgang."
Technologie, en meer bepaald artificiële intelligentie, kan mogelijk een ondersteunende rol spelen in haar werk, onder andere bij het analyseren van grote hoeveelheden kwalitatieve data. Humblet wil dat gaandeweg evalueren. Toch waarschuwt ze nu al voor overschatting van AI. “Menselijke verhalen laten zich niet reduceren tot patronen of statistieken. Empathie, nabijheid en luisteren blijven cruciaal, zeker bij onderzoek naar kwetsbare groepen.”
Omgaan met straf, ouderdom en menswaardigheid
De ERC Starting Grant, een financiering van ongeveer €1,5 miljoen over een periode van vijf jaar, betekent voor Humblet meer dan erkenning alleen. Ze biedt de vrijheid om een groot en risicovol project uit te voeren dat anders moeilijk financierbaar zou zijn, versterkt haar onderzoeksteam en plaatst haar werk internationaal op de kaart. Tegelijk blijft haar motivatie diep menselijk. Haar interesse voor het thema komt voort uit een bredere bezorgdheid over hoe het rechtssysteem omgaat met kwetsbaarheid.
Met haar werk nodigt Diete Humblet uit tot een fundamentele herdenking van hoe we omgaan met straf, ouderdom en menswaardigheid. Niet alleen binnen gevangenismuren, maar ook daarbuiten stelt ze een ongemakkelijke maar noodzakelijke vraag: wat betekent een zinvol leven, wanneer vrijheid niet langer vanzelfsprekend is?
"Momenteel ben ik een schaduw van mezelf"
Tragiek achter tralies
De foto’s bij dit artikel maken deel uit van het project ‘Ageing behind bars: a photovoice study in a geromedical prison unit’. Het doel: zichtbaar maken hoe oudere gedetineerden hun leven, zorgnoden en waardigheid ervaren binnen een gevangeniscontext. Onder leiding van Diete Humblet werd de photovoice-methodiek ingezet, waarbij gedetineerden via fotografie en reflectie hun eigen perspectief konden vastleggen en delen. Humblet vertaalde de inzichten uit dit project naar bredere maatschappelijke en beleidsrelevante vragen rond veroudering en detentie. Meer hierover lees je in dit academisch artikel.
Diete Humblet is criminologe en onderzoeker aan de Vrije Universiteit Brussel, waar ze onderzoek doet naar ouder worden in detentie. In haar werk bestudeert ze hoe veroudering achter de tralies verschilt van ouder worden in vrijheid, met aandacht voor gezondheid, sociale relaties en zingeving. Met haar ERC Starting Grant-project CAGED onderzoekt ze dit thema via een interdisciplinaire benadering op het kruispunt van criminologie, gerontologie en penologie, met kwalitatief veldwerk in België en internationale vergelijkingen. Haar onderzoek draagt bij aan het debat over menswaardigheid, straf en alternatieven voor detentie op latere leeftijd.
What’s in a name: ERC Grants
De European Research Council Grants (ERC Grants) behoren tot de meest prestigieuze onderzoeksbeurzen in Europa. Ze ondersteunen baanbrekend, fundamenteel onderzoek. Een ERC Grant kan oplopen tot meerdere miljoenen euro en loopt meestal vijf jaar.
Er zijn verschillende types. Starting Grants zijn bedoeld voor veelbelovende jonge onderzoekers. Consolidator Grants ondersteunen onderzoekers die hun onderzoekslijn willen versterken. Advanced Grants zijn voor gevestigde wetenschappers met een uitzonderlijk trackrecord. Synergy Grants financieren teams van topwetenschappers die samen een grote uitdaging aanpakken. Proof of Concept Grants helpen om ERC-onderzoek te vertalen naar toepassingen.
De competitie is extreem hoog: slechts een klein percentage van de aanvragen wordt gefinancierd. Succes vereist een sterk innovatief idee, een uitstekend cv en een overtuigend onderzoeksplan.
